Кхолладаларан меттиге хьаьжжина мукъачу аьзнийн тайпанаш.

Шайн кхолладаларе, схьадаларе хьаьжжина мукъа аьзнаш йоккхачу шина тобане декъало: юьхьанцара (схьадовлаза), шозлагlа (схьадевлла).

Юьхьанцара, схьадовлаза мукъа аьзнаш, цхьацболчу lилманчаша коьрта аьзнаш а олу царех. Церан кхолладаларан некъ таханлерачу муьрехь билгалбаккха таро яц. Уьш лела дешнийн юьхьанцарчу кепийн лардашкахь. Дешнийн юьхьанцара форманаш ларало: цlердешнийн, билгалдешнийн Цlерниг дожар, цхьаллин терахь; хандешнийн билгалза кеп (инфинитив). Иштта аьлла чlагlдича а нийса хир дац, хlунда аьлча маттахь карадо масалш, юьхьанцарчу форманашкахь а долуш, амма лардехь исторически хийцаделла аз а долуш. Юьхьанцара мукъа аьзнаш хlорш ду: и, и, иэ, иэ, у, у, уо, уо, а, а, а.

Шозлагlа, схьадевлла мукъа аьзнаш. Церан кхолладаларан некъ билгалбаккха таро ю. Уьш кхоллало юьхьанцарчу аьзнех, ассимиляцин процесс кхочушхиларца. Шозлагlа аьзнаш хlорш ду: уь, уь, э, э, аь, уоь, уоь, о, о, оа.

Нохчийн меттан мукъазчу аьзнийн г l елдалар.

Аьзнаш гlелдаларца йоьзначу процессах редукци олу. Редукци юьззина а, юьззина йоцу а хуьлу. Юьззина йоцу редукци кхочушхуьлуш аьзнаш кхечу аьзнашка доьрзу, наггахь, шайна уллерачу аьзнашца дlауьйш, керла аьзнаш кхуллу. И процесс кхочушхуьлу дешнийн керла форманаш кхуллуш а, цхьацдолчу дешнийн Дукх.терахьан форма кхуллуш а, нохчийн литературни меттан дешнаш диалектни дешнашца дустуш а, нахски меттанийн дешнаш дуьстича а хаало и процесс, цул сов тlеэцначу дешнашкахь а.

а) - м - гlелдалар: бер - бариш (чlеб.диал.)

                                    виэта - ватим (чlеб.)

 

б) - д - гlелдалар: куй – куди (гуьрж.мат.)

                                    буо – бодэ (бацб.диал., гуьрж.м.)

                                    да – дад (бацб.)

                                    хьаж – хьад (бацб.)

 

в) - г - гlелдалар: сай – саг (бацб.)

                                    тай – таг (бацб.)

                                    лай – лаг (бацб.)

 

Хlирин маттахь а иштта - г - ду - й - метта.

Тимаевс боху: «Шеко яц - г - аз юьхьанцара хилар, амма и бохург дац нахски меттанаша и дешнаш хlирин маттера тlеэцна бохург. Цу тlе, тидаме эца деза нахски меттанашкахь - г - гlеллуш - й -не дерзар шуьйрра яьржина процесс хилар. Масала: тай – таг (бацб.) ткъа – тиэга.

 

 

г) - ш - гlелдалар: хьаша – хьеший  (< хьаш – иш)

                              да – дай (< да – иш)

                              йуьртахуой (< йуьртахуо – ш)

 

д) - ъ - гlелдалар:    

терахьдешнийн керла форманаш кхуллуш, - ъ - юьззина редукци хуьлий, дов:

       шийтта – шиъ + итт

цул сов, нохчийн меттан цхьацйолчу диалекташкахь а, гlалгlайн маттахь а кхочушхуьлу - ъ - озан юьззина редукци: масала, хаъа^н  - ха^н (шот. диал.)

                                                лаьъа^н  - лаь^н (шот.д.)

- ъ - дуьззина дов шиъ, кхоъ, пхиъ терахьдешнийн лаамаза форма кхуллуш а:

       ши куог, кхо бер, пхи бlъара

       е) - й -   гlелдалар: хье – хьай (чlеб.)

                                          дари – дарай (чlеб.)

 

       ж) - w - гlелдалар: доwза – дойза (шот.)

                                          соьwци – сойци (шот.)

 

Нохчийн меттан дифтонгаш.

Нохчийн маттахь 30 сов мукъа аьзнаш ду аьлла билгалдоккху lилманчаша. Ткъа и дерриге аьзнаш 5 хьаьрк гlоьнца кхоллалуш ду: а, и, э, у, о.

       Цхьадолу аьзнаш и хьаьркаш цхьаьналеларца кхоллало: иэ, уо, оа.

Уьш ду аларца чолхе артикуляци а йолуш мукъа аьзнаш, царех дифтонгаш олу. Дифтонгийн масала нохчийн маттахь кхоччуш цхьа хьежам болуш дац. Нохчийн меттан бакъйолу дифтонгаш аьлла билгалйоху хlорш ю: иэ, иэ, иэ^н, иэ^н, уо, уо, уо^н, уо^н, уоь, уоь, уоь^н, оа.

       Дифтонгаш а, монофтонгаш санна, хуьлу еха а, йоца а, юьхьанцара а, шозлаг l а а, ц l ена а, меран а, балдийн а, балдийн йоцуш а, к l еда а, ч l ог l а а. Ткъа готта дифтонгаш яц, ерриге а дифтонгаш шуьйра ю аьлла билгалйоху lилманчаша.

       Дифтонгаш транскрипцехь бен язъеш яц, ткъа орфографехь дифтонгийн хlоттамера шолгlа аз бен яз ца до: туоха – тоха, лиэла – лела;

Ткъа оа дифтонган хlоттамера хьалхара о яздо орфографехь: доакхкха^н – доккху.

Нохчийн меттан монофтонгаш.